'सेल्फ-पोर्ट्रेट', १४९८.

ड्यूरर, आल्ब्रेक्त : (२१ मे १४७१–६ एप्रिल १५२८). प्रख्यात जर्मन चित्रकार व आरेख्यक कलावंत. न्यूरेंबर्ग येथे जन्म. त्याचे वडील सुवर्णकार होते. त्यांच्या हातातखाली त्याने प्रारंभी कारागिरीचे धडे घेतले. पुढे मिखाएल व्होल्गेमूट याच्या कृतिअभ्यासनिकेतनात उमेदवारी केली (१४८६–९०). त्या ठिकाणी जर्मन कलाकारांच्या श्रेष्ठ कलाकृतींचा, ⇨उत्कीर्णनाच्या विकसित यंत्रांचा व काष्ठठशांच्या चित्रणाचा त्याने अभ्यास केला. या सुमारास कोबेर्गर या मुद्रकासाठी त्याने काही चित्ररेखाटने केली. १४९० मध्ये तो प्रवासासाठी प्रथमच बाहेर पडला व काल्मार, बाझेल आणि स्ट्रॅसबर्ग या ठिकाणी त्याने भ्रमंती केली. त्याच्या अशा प्रवासांनीच त्याचे कलाजीवन बऱ्याच अंशी घडविले. १४९४ मध्ये स्वत:च्या विवाहानिमित्ताने तो न्यूरेंबर्गला परतला; पण त्याच वर्षी त्याने इटलीला प्रयाण केले. या व नंतरच्या (१५०५–०७) वास्तव्यात त्याने इटलीतील क्रांतिकारी, विकसित चित्रकलेचा, इटालियन प्रबोधनाच्या बौद्धिक पार्श्वभूमीचा व मानवतावादी लिखाणाचा, त्याचप्रमाणे कलेची अभिजात तत्त्वे चित्रांतून व उत्कीर्णनांतून साकार करण्याच्या मानतेन्याच्या कर्तृत्वाचा सखोल अभ्यास केला. अशा रीतीने ड्यूररने उत्तरेकडील उत्तरकालीन गॉथिक कला व दक्षिणेकडील इटालियन प्रबोधन कला यांचा नेमका समन्वय साधला व हा समन्वय यूरोपीय कलेला विशेष उपकारक ठरला. १४९५ मध्ये त्याने न्यूरेंबर्गला आपले कृतिअभ्यास निकेतन स्थापले, तेव्हापासून त्याचे यश व प्रतिष्ठा उत्तरोत्तर वाढतच गेली. १४९९ पर्यंत त्याने प्राय: चित्रमुद्रानिर्मितीसाठी उत्कीर्णने व काष्ठठसे तयार कले. १५१२ मध्ये मॅक्सिमिल्यन या सम्राटाच्या दरबारी चित्रकार म्हणून त्याची नियुक्ती झाली. आयुष्याच्या अखेरीस कलेच्या तात्त्विक बैठकीविषयीचा प्रबंध त्याने लिहावयास घेतला होता; पण तो पूर्ण होऊ शकला नाही. न्यूरेंबर्ग येथे त्याचे निधन झाले.

त्याच्या काही प्रमुख कलाकृती पुढीलप्रमाणे होत : द फीस्ट ऑफ द रोझ गार्लेड्स (१५०६) व द ॲडोरेशन ऑफ द ट्रिनिटी (१५११) ही चित्रे इटालियन परंपरेतील आहेत. त्याची प्रतिमाचित्रे वैशिष्ट्यपूर्ण व आकर्षक आहेत. विशेषत: १४९३, १४९८, १५०० व १५२२ या साली काढलेली स्वत:ची प्रतिमाचित्रे. फोर अपॉसल्स (१५२६) हे त्याचे एक भव्य तैलचित्र होय. त्याच्या काष्ठठशांमुळे व उत्कीर्णनांमुळे तो आंतरराष्ट्रीय कलाविश्वात विशेष ख्याती पावला आहे. यादृष्टीने द अपॉकॅलिप्स (१४९८) हे त्याचे काष्ठठशांचे पुस्तक महत्त्वपूर्ण आहे. यांखेरीज द ग्रेट पॅशन (१५१०), द लाइफ ऑफ द व्हर्जिन (१५१०) आणि द स्मॉल पॅशन (१५०९-११) या काष्ठठशांच्या मालिका आणि द लास्ट सपर   व द मेन्स बाथ हाउस हे सुटे काष्ठठसे उल्लेखनीय आहेत. त्याच्या उत्कीर्णनांपैकी द एन्‌ग्रेव्हड पॅशन (१५१३) ही मालिका व द प्रॉडिगल सन (१४९६), आदम अँड ईव्ह (१५०४), द नाइट, डेथ अँड डेव्हिल (१५१३), सेंट जेरोम इन हिज स्टडी (१५१३), मेलँकोलिया (१५१४) इ. उत्कीर्णने प्रसिद्ध आहेत, त्याचे असामान्य रेखनकौशल्य क्राउन्ड डेथ ऑन अ थिन हॉर्स (१५०५) यांसारख्या लहान रेखनांतून समर्थपणे प्रकटले आहे. त्याच्या जलरंगचित्रांमध्ये भोवतालचे विश्व रेखीवपणे व हुबेहूब साकार करण्याची त्याची हातोटी प्रत्ययास येते.

संदर्भ : 1. Panofsky, Erwin, The Life and Art of Albrecht Durer,  2.Vols., Princeton, N.J., 1953.

            2. Russell, Francis, The World of Durer, New York, 1967.

इनामदार, श्री. दे.